Prikaz romana “Godine vrana”

Motiv Prvog svetskog rata je veoma frekventan u srpskoj književnosti počev od  Dnevnika o Čarnojeviću Miloša Crnjanskog, kojeg Predrag Petrović u svojoj studiji naziva prvim srpskim antiratnim romanom [1], preko Dana šestog Rastka Petrovića, Srpske trilogije Stevana Jakovljevića, pa do relativno skoro objavljenog romana Aleksandra Gatalice “Veliki rat”. Ta zainteresovanost nije slučajna i ne tiče se samo nacinalne istorije, sveobuhvatnog stradanja srpskog naroda, već često obuhvata samo jednog pojedinca poput Jovana Rajića ili obuhvata mnogo širi kontekst, što je slučaj sa Gataličinim delom.

Autor

Siniša Kovačević je dobitnik ovogodišnje nagrade „Bora Stanković“, upravo zahvaljujući romanu “Godine vrana”. On je pre svega dramski pisac, publici je poznat kroz svoju predstavu „Velika drama“, koja se već sedamnaest godina izvodi u Narodnom pozorištu. Takođe široj javnosti je poznat zahvaljujući tv seriji „Gorki plodovi“ ili zahvaljujući filovima „Sinovci“ ili „Bolje od bekstva“.

“Godine vrana”

U romanu Siniše Kovačevića “Godine vrana”, pre svega je predstavljena sudbina srpskog naroda. Sam tok radnje ne obuhvata sve četiri godine rata, ali kroz pripovedanje govori se o čitavoj srpskoj istoriji druge polovine 19. veka i prvih devetnaest godina 20. veka. Pripovedač potencira da je ta istorija u znaku rata i pogibija, ali istovremeno i u znaku nastanka jedne intelektualne elite na teritoriji Beograda. Iako je osnovna tema Prvi svetski rat, ovo je roman koji se pre svega bavi okupacijom prestonice i prvom godinom njenog oslobođenja, koja biva mnogo apsurdnija od svega prethodnog. U romanu nema krvoprolića, rovova, zvukova pušaka i juriša, ali ima podjednako stradanja. Na jedan jednostavan način pripovedač nas vodi kroz glad, nemaštinu i dovijanja jedne nekada bogate porodice. Veoma je upadljiv momenat podizanja parketa koji će poslužiti kao ogrev. „Sa sprata je dopirala ogromna buka. Kao da Vizigoti ruše Rim…Odjekivalo je celom Krunskom[2].“  Interesantno je da se veoma često prilikom opisa određenih događaja kroz reči pripovedača mogu čuti stavovi samog pisca. Isti utisak čitalac stiče u scenama koje su tu postavljene samo radi isticanja nekog moralnog načela ili izvitoperenosti društva kroz dijalog junaka.

Likovi

U romanu nemamo jednog lika oko koga se formira radnja, Siniša Kovačević je pribegao mozaiku likova kako bi na što širem planu prikazao poslednje dve godine rata. Njegov roman odaje utisak da je osnovno polazište bilo da se kroz veliki broj likova koji pripadaju ne samo različitim društvenim staležima, već se nalaze  i na suprotstavljenim stranama dočara različite, gotovno bezizlazne situacije u kojima se junaci nalaze, pokaže obe strane Beograda i njegovih stanovnika, i oni koji su okupirani i oni koji „okupiraju“.Interesantno je da pored fiktivnih junaka postoje i istorijske ličnosti, koje su obeležile srpsku istoriju i kulturu toga vremena poput Arčibalda Rajsa, Milana Rakića, kralja Petra.Ipak glavna scena romana je porodična kuća Rajića, beogradskih intelektualaca koji žive u Krunskoj. Kroz istoriju njihove porodice data je istorija Beograda, pa i srpskog naroda čime Kovačević pribegava principu prikazivanja mikrokosmosa kako bi se osvetleo makrokosmos jednog vremena.

Vrane i smrt

Kroz čitav roman se provlači simbolika vrana, odnosno gavrana, kao smrti. Oni su sveprisutni, javljaju se u svim tragičnim scenama dela poput one u kojoj hvataju Ljubinku Rajić, one u kojoj je vešaju zbog krađe vreće uglja ili na kraju kada se Živojin Rajić i Alojzije Kavran sukobljavaju. Instiče se njihova brojnost, sposobnost prilagođavanja i najstrasnijim uslovima kao da pisac poručuje da se u Beogradu tih godina u svemu oskudevalo, samo je smrti bilo na pretek. . Sam naslov dela Godine vrana predstavlja markirano mesto od kojeg počinje čitanje i razumevanje romana.Jedan od likova nosi prezime Kavran, on je upravnik Prekog suda za vreme okupacije. Njegova surovost i nepokolebnjivost su dominantne u sceni suđenja Ljubinki Rajić. On je sejač smrti na šta čitaoce upućuje i etimologija njegovog imena. Istovremeno on predstavlja junaka preko kojeg Kovačević tematizuje jedan od ključnih istorijskih momenata, a to je nastanak Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca koji sa sobom vuče mirenje dojučerašnjih ratnih neprijatelja. Kroz lik Alojza Kavrana, seljaka iz Hrvatske kome Habzburška monarhija omogućava školovanje i njegovog antipoda Živojina Rajića, srpskog oficira i doktora, prikazan je sukob kojim Kovačević problematizuje političku scenu novonastale kraljevine. Takođe, kroz sukob ova dva junaka Kovačević otkriva ne tako poznatu činjenicu vezanu za prvu godinu slobode, a to je učestalost dvoboja, koja je dovela do mnogih pogibija vojnika, koji su uspeli da prežive šest ratnih godina, ali ne i spostvenu taštinu i ludost.

Zaključak

U osnovi ovo je roman o okupaciji, ali zahvaljujući velikom broju likova i samoj tematici on postaje i porodični roman, istorijski roman, socijalni roman i u jednom segmentu čak i ljubavni roman. Veoma je dinamičan, čak se usuđujem reći da su i sekvence u kome pisac pribegava deskripciji gotovo dinamične. Ipak, zbog mozaičnosti likova, nema dublje psihologizacije istih, oni su poput kolaža koji za cilj ima da predstavi jedno vreme, prepuno stradanja, patnje i na kraju apsurdnih pogibija. Kovačević kao da je želeo da pokaže kakva je srpska istorija, zapravo možda bliže rečeno kakva je bila istorija Beograda na početku 20. veka, što mu nesumnjivo polazi za rukom.

Autor teksta: Milica Jovanović

Literatura:

Kovačević Siniša, „Godine vrana“, Vuković media, Beograd, 2014.

Petrović Predrag, „prvi moderni (anti)ratni roman“, Letopis matice srpske, knj. 493, sv. ½ (jan.-feb. 2014), str. 53-60


[1] Petrović Predrag, „Prvi moderni (anti)ratni roman“, 2014, Letopis Matice srpske

[2] Kovačević Siniša, „Godine vrana“, 2018, Vukotić media, str. 41