“Slava” na svetskoj listi nematerijalne baštine UNESCO-a

„Čisti kolač, vera čista,

Sveća – nada što nam blista,

A vino je ljubav krasna,

Istina je i tu jasna“.

(Narodna pesma)

Krsna slava (slava, krsno ime) je religiozno-društvena kategorija, isključivo vezana za srpski narod, koja predstavlja ritual posvećen nekom hrišćanskom svecu, za koga porodica veruje da je njen zaštitnik i zastupnik pred Bogom. Uvršćena je 2014. godine i na svetsku listu nematerijalne baštine čovečanstva pod zaštitom UNESKA.

Poreklo slave

Slava kao porodični praznik prvi put se pominje 15. avgusta 1018. godine u okolini Ohrida. Grčki hroničar Skilica, zabeležio je da je tog datuma slovenski vojvoda Ivac slavio Uspenje Presvete Bogorodice (Veliku Gospojinu). U ovom izvoru se ne govori konkretno o slavi, već se pominje gozba, ali se iz opisa jasno vidi da je reč o slavi.

Među prvima opis slave dao je Vuk Karadzić u svom Srpskom riječniku 1818. i 1852. godine.

Prvi srpski arhiepiskop, Sveti Sava, postavio je hrišćanske temelje u slavljenju obreda krsne slave. To je ostalo zabeleženo u rukopisima iz XIII i XIV veka, u poznatom Penitencijarnom zborniku.

Postoje razne teorije o tome kako su Srbi počeli da slave slavu. Neki su slavu smatrali običajem posvećenim mrtvima, koji je u naše krajeve dospeo preko kulta Nerosa. Drugi da je vrsta gozbi za mrtve koje su nasleđene od Rimljana preko religioznih bratovština. Jedan od najznačajnijih srpskih klasičnih filologa, dr Milan Budimir, pretpostavlja da je slava bila poznata i starom alarodskom stanovništvu. Arheolog i istoričar umetnosti, Truhelka, tvrdio je da ona nije ni pravoslavna, ni srpska…

Teolog i istoričar Zoran Rosić je povodom obeležavanja hiljadu godina slave, u emisiji na RTS-u, govorio da je najprirodniji, najlogičniji i najprihvatljiviji razlog zašto je slava postala srpski običaj, trenutak kada su porodice krštavane, postajale hrišćanske i naravno, u srpskom narodu pravoslavne.

Ovo tumačenje prihvata i Srpska Pravoslavna Crkva.

Mitropolit zagrebačko ljubljanski G. Porfirije, smatra, da priznanje i proslavljanje određenih svetitelja, nije učinjeno kao supstitucija nekih magijiskih verovanja, u smislu patronstva, već da su se pokrštene porodice i ugledale na one vrline i dobra koje je negovao svetitelj. Usvajanje hrišćanskih vrednosti, razvijanje i afirmisanje ljubavi, najpre  prema svojoj porodici, pa zatim i čitavom svetu.

Obeležavanje slave

Postoji mnogo regionalnih razlika u shvatanju i izvođenju slavskih obreda i običaja, ali suština i duh slave se odražava kroz određene simbole koji čine prvu asocijaciju na taj poseban, sveti dan. Slavsko jutro miriše na tamjan i obasjano je svetlošću sveće od pčelinjeg voska. Crno vino i kolač, uz molitvu, što je i slika liturgije, predstavljaju telo i krv Hristovu, a žito medijum između ovozemaljskog i pogrebnog života.

Da li će slava biti posna ili mrsna, određeno je Crkvenim Ustavom koji se zove Tipik.

Dizanje slave i početak gozbe počinje uz zdravicu. U seoskim sredinama su bili jako cenjeni ljudi koji su umeli da govore zdravicu. One se govore u čast porodice i domaćinstva. Pune su mudrosti, topline i lepih želja za blagostanjem.

Slava se uglavnom slavi tri dana, ali su svima, zvanima i nezvanima, vrata otvorena, pa može da postane i „Ivkova slava“.

Slava u 21. veku

Pravoslavci su  tokom istorije često dolazili u situaciju da nisu imali slobodu odlaska u Božiji hram. Predanja kažu da su Srbi, za vreme turske vlasti, krišom, skromno proslavljavali slavu, u svom ognjištu, u krugu porodice, pokrivajući slavsku sveću posuđem. Ipak su uspeli da sačuvaju tradiciju i prenesu veru na pokolenja.

Tokom Prvog svetskog rata, srpski ratnici u rovovima su štedeli na hrani, samo da bi mogli da u krugu najbližih saputnika i sapatnika, proslave krsno ime i pomole se Bogu.

Sloboda veroispovesti je priznata Univerzalnom deklaracijom o ljudskim pravima, a zajemčena je i Ustavom Republike Srbije. Zakonom je regulisano da zaposleni kada im je slava imaju slobodan dan, takođe, deca ne idu u školu taj dan.

Prava u kojima uživa današnji domaćin slave su ga, nažalost, učinila bahatim. Izgubili su se zahvalnost i skromnost kao dragocene ljudske i hrišćanske vrline. Ono što ga inspiriše, nije ljubav prema Bogu i porodici, već želja da ostavi što veći utisak na svoje goste i da zaseni masu. Kič, materijalizam, hedonizam, gozba bez verskih obeležja, gubljenje suštine…

Klovnovsko odelo za vernu publiku, iza koga se krije domaćin-licemer, koji prisvaja dan svog zaštitnika za sebe.

Kome je zapravoslava posvećena?

Izvori: RTS; Prilog proučavanja krsne slave

Nevena Grković – Restart magazin